Erotika na YU filmu

Da li ste znali da je Balkan bio mnogo, mnogo ispred Holivuda kada je riječ o erotskim scenama u filmovima? Da li ste čuli za Hejzov kodeks? Kada se golotinja pojavila u YU filmu? Koji su bili najbolji erotski filmovi u Jugoslaviji? Evo zanimljive kolumne Mladena Nikolića za Mondo.

Krajem sedamdesetih godina, u Beogradu je radilo više od 30 bioskopskih sala. U to doba bez Interneta i kablovske, sa samo dva TV kanala, gledanje filmova u tami bioskopa bio je možda i najuzbudljiviji događaj koji smo mi, tada klinci, mogli da doživimo. A među tih tridesetak, dva bioskopa su se izdvajala po svom repertoaru – „Slavija“ i „Partizan“.

Moji vršnjaci dobro se sjećaju da su se u njima prikazivali takozvani erotski filmovi.

Danas takve filmove zovu „softcore“ ili meki pornići. Prava je istina, međutim, da se sada takvi filmovi više i ne prave. Publike koja bi ih gledala praktično više nema, znamo i zašto – pornografija je na samo dva klika od svakog od nas i tu više nema mjesta ni za kakvu mistifikaciju, egzotiku, uzbuđenje pred gledanje seksi filma. Nema više ni bioskopa, ni ovih „specijalnih“, ni bilo kakvih, osim onih fensi sala po šoping molovima.

Erotika na filmu zaista je nekada bila – egzotika. Sporadična, uglavnom opravdana i, možda najvažnije, uzbudljiva. Na onaj isti način kao što je to davnih dana bilo prelistavanje časopisa „Start“, „Reporter“ ili, ko je imao sreće da mu dopadne šaka, „Plejboj“.

Seksi scene iz filmova prepričavane su na velikim odmorima, slično kao najljepši golovi sa nekog od fudbalskih derbija. Erotika je bila velika stvar, nimalo banalna. Kažem banalna jer je danas seks, često se može s pravom čuti, banalan, što bi rekli Ameri, „no big deal“.

Oficir s ružom

Nije rijetkost čuti kako su domaći filmovi uglavnom nevješto dočaravali seksualnost, kako im nedostaju kvalitetne, dobre erotske scene, kako im je to maltene slaba tačka. I onim starijim, a i ovim novijim ostvarenjima. Ne spadam u dio publike koji tako misli, ali to je ovdje manje bitno; požileo sam da se osvrnemo, onako u hodu, na taj naš fundus, zaostavštinu u kilometrima filmske trake sa posebnom pažnjom na, kako neki vole da ih staromodno zovu, ljubavne scene.

Sve je počelo melodramom „Sofka“ (1948) u režiji Radoša Novakovića koji se uzima kao prvi domaći film u kojem je prikazano nago žensko tijelo. Ruku na srce, reditelj je to učinio na veoma suptilan, poetski način – u sceni kupanja u hamamu, jasno se vidi Sofkina sijenka na zidu, silueta gole djevojke.

Eva Ras

Sama scena nema erotski naboj u punom smislu riječi jer u hamamu nema nijednog muškarca, što bi ovu scenu svakako činilo uzbudljivijom, već Sofku okružuju isključivo djevojke. Može se osporiti stav da je ovo prva erotska scena u istoriji YU filma, ali zato nema sumnje da je ovo bio prvi put da je nago žensko tijelo snimljeno kamerom (makar i kao sijenka na zidu) i prikazivano u bioskopskim salama. A još nismo stigli ni u pedesete.

Bilo je to vrijeme obnove, sukoba sa Staljinovom Rusijom i nemaštine u kojem je, razumljivo, tema partizanske borbe protiv okupatora dominirala kako na filmu, tako i u književnosti, teatru… U filmovima sa ratnom tematikom nije bilo mjesta za bilo kakve erotske prikaze, situacije, o seksu da ne govorimo, kao da su partizani bili potpuno nezainteresovani za svoje drugarice u toj zaokupljenosti borbom protiv fašista i postavljanjem temelja socijalističkog društva.

Erotika je eventualno mogla da se „omiriše“ isključivo u malobrojnim filmovima koji su bili smješteni u epohu, tačnije u vrijeme otomanske dominacije na Balkanu (XIX vijek i ranije). Riječju, u ekranizacijama književnih dijela poput romana Bore Stankovića, na primer.

Tako je 1953. godine Voja Nanović, inspirisan Stankovićevom „Koštanom“, snimio melodramu „Ciganka“ sa jednom od naših najljepših glumica ikada, Selmom Karlovac u naslovnoj ulozi. Ovaj film bio je omiljen među tadašnjim gledaocima najviše zbog scene erotičnog Koštaninog plesa koja je, za ondašnje standarde, bila više nego uzbudljiva. Zanosna Selma Karlovac (stasom i šarmom podsjećala je na najpoželjniju holivudsku heroinu epohe, Ritu Hejvort) mamila je uzdahe muškaraca od Triglava do Đevđelije.

Jugosloveni su prvi put mogli da vide nago žensko tijelo, kada su u pitanju filmovi koji prikazuju ratno vrijeme, u drami „Ne okreći se sine“ (1956) Branka Bauera. Međutim, o bilo kakvom seksualnom činu nije moglo biti riječi. U tom duhu svojevrsne autocenzure samih filmskih autora domaći filmovi djelovali su čedno dobrih petnaestak godina, sve do sredine šezdesetih. Namjerno pominjem autocenzuru jer, zanimljivo, u socijalističkoj Jugoslaviji ni tada, a ni kasnije, nije postojao formalni cenzorski organ. To ne znači da se na autore nije vršio izvijestan pritisak, ali to se prvenstveno odnosi na politički kontekst, ne na erotski.

A onda se sve okrenulo. Glavni akteri kopernikanskog obrta kada je riječ o erotici u jugoslovenskom filmu bili su Dušan Makavejev, Živojin Pavlović i Želimir Žilnik, tri musketara jugoslovenskog crnog talasa. I to u vrijeme dok je famozni Hejzov kodeks o snimanju filmova još uvijek bio na snazi u Americi.

ŠTA JE HEJZOV KODEKS?

Priča o Hays Code-u (kako su ga skraćeno zvali u filmskoj industriji) je, iz ove naše trećemilenijumske perspektive, itekako zanimljiva, do nivoa bizarnosti. Naime, američka kinematografija je, u epohi nijemog filma, umjela da smjelo prikaže i strasne poljupce, i vruće zagrljaje u pojedinim ljubavnim filmovima ali dobar dio puritanske Amerike nije bio oduševljen tim i takvim scenama.

Velika depresija početkom tridesetih godina dovela je i do uspona konzervativaca, a među njima su prednjačili žestoki protivnici svega liberalnog, naročito literature i filmova koji bi mogli da sadrže i poneku lascivnost ili bilo kakav moralno neprihvatljiv čin. Ironično, u trenutku kada je zvučni film označio revoluciju u sedmoj umjetnosti, cenzura je poprimila paranoidne razmjere, obesmišljavajući bilo kakvu i koliku umjetničku slobodu.

U takvoj klimi, ne mnogo drugačijoj od one u Hitlerovoj Njemačkoj, 1934. godine počela je stroga primena tzv. Kodeksa filmske produkcije (ili Hejzovog kodeksa) kojim su do tančina opisane sve situacije koje se ne smiju prikazati na filmu.

Najviše su na udaru bili erotika i kriminal – sjajne gangsterske priče snimane do 1934. zamenili su filmovi sa obaveznom moralističkom poentom, u kojima su svi zločinci neizostavno morali da budu uhvaćeni i procesuirani na kraju (ili ubijeni), dok su prikazi npr. ljubavi i nježnosti između vanbračnih partnera bili svedeni isključivo na poljupce zatvorenih usta, a ni supružnici nisu smjeli da se pojave (ni djelimično) obnaženi u svojim bračnim krevetima; gole ženske grudi bile su strogo zabranjen kadar, o nečem smjelijem nije imalo smisla ni razmišljati.

Poljubac dvoje zaljubljenih bio je vremenski ograničen na filmskom platnu – najduži je mogao da traje tri sekunde!? Političari, sveštena lica, učitelji nisu mogli da budu portretisani kao antagonisti, kao loši momci, naprotiv… ovo je samo manji dio taksativnog spiska šta se sve nije smjelo u holivudskim filmovima.

Hejzov kodeks bio je rigorozan koliko i retrogradan do nivoa imbecilnosti, a sve pod firmom zaštite javnog morala. Svi holivudski šefovi studija morali su da mu se povinuju i to je trajalo sve do kraja šezdesetih godina, tačnije, do famozne ’68.

Primjena ovog kodeksa dovela je do toga da su američki filmovi proizvedeni pedesetih i šezdesetih bili toliko „očišćeni“ od života, čulnosti, psovki, lascivnosti, da su naspram evropskih filmova djelovali kao idiotarije bez ikakvog dodira sa realnošću.

ZA TO VRIJEME S OVE STRANE „BARE“…

U isto vrijeme, sa ove strane bare, Godar, Bergman i mnogi drugi režirali su filmove u kojima je publika mogla da vidi nagost, erotičnost, da čuje bezobrazluke, da osjeti svakodnevicu i doživi filmske junake i njihove emocije mnogo neposrednije, senzualnije.

I dok su se Ameri „ložili“ na Ritu Hejvort, Merilin Monro i ostale ikone Holivuda, a da se pritom nijedna od njih nikada nije pojavila u toplesu na filmu, evropska publika imala je svoje seks simbole, zanosne ljepotice koje su mogli da vide i obnažene u bioskopima – Brižit Bardo, Sofiju Loren, Liv Ulman i mnoge druge.

E pa, u tadašnjoj Jugoslaviji holivudski vesterni i kostimirane melodrame jesu bili veoma popularni, ali naši filmski autori koji su stasavali tih šezdesetih bili su puno više okrenuti evropskim trendovima nego učmalom Holivudu. Među njima, prednjačili su prvaci beogradskog Kino kluba, mladi i neustrašivi Makavejev i Pavlović.

Oduševljeni francuskim „novim talasom“, Felinijem, Bergmanom, oni vide film kao način da se prikaže mnogo više, dublje od puke fabule, dramske potke; da se pred filmskom kamerom, ne mareći za kinematografska pravila, kanone montaže i slično, pokaže „goli život“, bez šminke, bez suvišne rasvjete i nadsinhronizovanog ispeglanog zvuka, da se ogole ljudski odnosi, bilo da je riječ o ljubavi, poslu, porodici. Ovakav koncept podrazumijevao je da će i intima moći da se vidi na filmskom platnu, jednako gola kao i u životu.

Makavejev demonstrira ovaj koncept neposrednosti u prikazu svakodnevice (ne)običnog ljubavnog para u svom remek-djelu „Ljubavni slučaj ili tragedija službenice PTT“ (1967), filmu koji je proslavio mladu Evu Ras; njeno golo tijelo sa crnim mačorom na belom čaršavu jedan je od najslavnijih kadrova u istoriji evropskog filma. Iako u filmu nije direktno odglumljen niti prikazan seksualni čin, fini erotski naboj donose kadrovi dvoje zaljubljenih u krevetu, ali i van njega.

Živojin Pavlović u isto vrijeme snima svojevrsni manifest „crnog talasa“, dramu „Kad budem mrtav i beo“. Lopov i neradnik Džimi Barka (Gaga Nikolić) tokom svog putešestvija po ubogoj srpskoj provinciji doživljava i erotske avanture sa pjevačicom bez skrupula (Ružica Sokić), a onda i sa radnicom u poštanskom vagonu (Dara Čalenić). Pavlović ove scene kreira riješen da ih nimalo ne uljepšava, naprotiv, seks u vagonu je „na brzaka“, dok je razgovor „poslije“ između pjevačice i Džimija opušten i neposredan.

Pomenute scene označile su radikalno drugačiji, neposredniji tretman erotike i seksa u domaćoj kinematografiji, praveći ozbiljan i nepovratan zaokret u dotadašnjoj praksi. Doduše, i tokom sedamdesetih biće snimljeno sijaset partizanskih filmova i u njima i dalje neće biti nikakvih erotskih scena (Neretva, Sutjeska, Užička republika, Valter brani Sarajevo, Partizanska eskadrila i dr) jer su to bile takoreći savremene filmske bajke (namjenjene indoktrinaciji Titovih pionira) koje zapravo i nisu imale mnogo dodirnih tačaka sa stvarnim životom i ratom, slično kao što ni vesterni iz zlatnog doba Holivuda nemaju baš veze sa istorijom i realnošću.

I dok je Bulajić snimao epopeje o Titu i partizanima u dolini Neretve, Makavejev ne haje mnogo za nezadovoljstvo drugova „odozgo“ njegovim pogledom na socijalističku stvarnost i hrabro režira film kojim će još jednom pomjeriti granice lascivnosti u domaćoj kinematografiji. U pitanju je naravno „WR Misterije organizma“ (1971) kompleksan, provokativan i ne baš koherentan film koji se bavi ljudskom seksualnošću u širem kontekstu, a istovremeno predstavlja i britku satiru na temu tadašnjeg društveno političkog sistema u Jugoslaviji.

Metaforičan, simboličan, satiričan, teško svarljiv, ovaj film ubrzo je strpan u tamu bunkera u kojem je proveo 15 godina. Između ostalog, i zbog scene u kojoj se Ljuba Moljac „prevrće“ sa Jagodom Kaloper (oboje kao od majke rođeni), ali i zbog kadrova u kojima se mogao vidjeti penis u erekciji (nije Ljubin) i još ponešto…

Tako se, reklo bi se munjevito, dok se drugovi iz raznih tadašnjih komiteta i komisija nisu ni okrenuli, otvorila ta „Pandorina kutija“ erotike i lascivnosti, vrelih uzdaha i oznojenih tijela. Nazad se nije moglo. A i zašto bi? Seksualna revolucija dobila je svoj postulat i u sedmoj umjetnosti. I na brdovitom Balkanu. Seks na filmu više nije bio tabu. Čak je i Holivud (ne)voljno pristao na novu „estetiku“ i njena, sada već elastičnija tumačenja i granice. Mada…

Neka bude mala digresija na ovom mjestu, verujem da je zanimljiva – pokušavam da se sjetim bilo kakve i bilo koje seksi scene u nekom od dvadesetak filmova koje je režirao jedan Martin Skorseze. Ili, recimo, Frensis Kopola, Stiven Spilberg, na primer… Mislim na njihove radove do isteka XX vijeka; jesu li oni uopšte snimili ijedan film u kojem je prikazan seksualni čin? Teškom mukom sjetih se da postoji jedna takva scena, mada se teško može nazvati erotskom – kada De Niro siluje onu nesrećnu pijanu ženu u rimejku „Rta straha“. I to je to. Možda se vi budete sjetili još neke, iz nekog drugog filma, meni ne ide.

Hoću da kažem da je seks u američkom mejnstrimu ipak ostao donekle tabu, sve do Tarantina, Ejbela Ferare i njima sličnih stvaralaca, formiranih pod snažnim uticajem evropskih filmskih matrica. Ovo se ne odnosi na vanameričke reditelje (Engleze, Francuze i dr) koji su povremeno angažovani da snimaju filmove za račun holivudskih studija.

Na primjer, Pol Verhufen (ili Verhoven, kako vam drago), holandski majstor dobre filmske priče, u Americi je početkom devedesetih snimio čuveni triler „Niske strasti“ (ko može da zaboravi neponovljivu Šeron Stoun?) kojim je postavio ljestvicu moralisanja o seksualnosti na novu visinu, učinivši američke filmove nešto bližima ostatku svijeta u kojem je erotika na filmskom platnu već duže vrijeme figurirala kao „osvojena sloboda“.

Jer, sedamdesete su bile vjerovatno najplodnije godine za filmsku erotiku, makar kada je o Evropi riječ. U tradicionalno katoličkoj Italiji Felini i naročito Pazolini napravili su ogroman iskorak u emancipaciji seksa na filmu; Bertoluči 1972. snima kultni „Posljednji tango u Parizu“, a u Francuskoj nekoliko autora otvaraju novu stranicu priče o filmskoj erotici. Englezi, Španci i Nemci tu zaostaju, Šveđane i njihove domete je suvišno apostrofirati, ali zato malena balkanska kinematografija, na opšte iznenađenje, drži korak sa vodećima, naši autori sve više i smjelije se odlučuju da seksualni život bude to što jeste – dakle, život, i na filmu.

Čitava plejada mladih filmadžija slijedi put kojeg su trasirala pomenuta ostvarenja Makavejeva i Pavlovića. Hrvatski sineasta Krsto Papić 1969. godine snimio je „Lisice“, prvi izrazito autorski film na temu obračuna sa staljinistima krajem četrdesetih, a u tragičnoj priči smještenoj u vrletima Dalmacije pamti se scena silovanja glavne junakinje, tek udate djevojke (Jagoda Kaloper) koju bahato iskorišćava lokalni politički moćnik, partizanski prvoborac (sjajni Adem Čejvan).

Mladi Beograđanin Joca Jovanović napisao je i režirao jedan od najsubverzivnijih filmova snimljenih na Balkanu – „Mlad i zdrav kao ruža“ (1971) sa Draganom Nikolićem u ulozi kriminalca, ogrezlog nasilnika, nihilistu koji bezobzirno mijenja (kradene) automobile, pljačka nasumične žrtve i bludniči sa lakim djevojkama kojih u filmu ima na svakom ćošku… Bizaran film, obilje scena sa potpuno golim djevojkama, nešto što je u tadašnjim američkim filmovima bilo nezamislivo. Doduše, zbog svega navedenog film je završio u mraku bunkera gdje je trunuo više od tri decenije.

Slovenac Boštjan Hladnik ide korak dalje svojom provokativnom ljubavnom dramom „Maškarada“ (1971), veoma zanimljivim filmom koji istražuje temu posesivnosti sredovječne žene u aferi sa studentom koji drži časove njenom sinu osnovcu. Priča se završava za ono vrijeme nevjerovatnom scenom orgije zbog koje „Maškarada“ nije javno prikazivana u integralnoj verziji, sve do sredine osamdesetih godina.

U toj originalnoj, rediteljevoj verziji bio je i jedan autentični kadar penetracije (1971. godine!?) kojeg je Hladnik ubacio nezadovoljan tadašnjim seksi scenama, ne samo u domaćim filmovima.

Zahvaljujući ovim umjetnicima i njihovim beskompromisnim pogledima na filmsko stvaranje, kao i njihovoj smjelosti u namjeri da se život prikaže „bez pardona“, jugoslovenska kinematografija zauzela je, već na prelazu u sedamdesete, mjesto rame uz rame sa najliberalnijim evropskim nacijama.

Ti filmovi nisu bili osrednji ni po jednom kriterijumu, a svakako nisu ni kada su u pitanju erotske scene i, preciznije, stepen slobode u umjetničkom izrazu.

Na najbolji način srušili su ograde, tabue u vezi sa seksom i otvorili put narednoj generaciji filmskih stvaralaca kao što su Lordan Zafranović, Rajko Grlić, Miša Radivojević, Emir Kusturica…

Luftika – Lola

Budi prvi koji komentariše

Ostavi komentar

Vaša e-mail adresa neće biti objavljena




Anti-SPAM Test *

Ovo veb mesto koristi Akismet kako bi smanjilo nepoželjne. Saznajte kako se vaši komentari obrađuju.